Wat als problematische schulden verdwijnen?

Tegelijkertijd laat het onderzoek zien dat een onzeker bestaan niet verdwijnt zodra schulden zijn opgelost. Schulden raken meer dan alleen de portemonnee. Veel deelnemers hadden naast schulden ook te maken met gezondheidsproblemen, stress en onzekerheid. Daarom analyseerden de onderzoekers samen met ervaringsdeskundige co-onderzoekers veranderingen op het gebied van onder andere waardigheid, gezondheid, huisvesting en opvoeding.

Zij spraken 2 keer met 10 huishoudens die deelnamen aan het experiment Immerloo Schuldenvrij. In dit experiment worden de schulden van 40 financieel kwetsbare huishoudens in één keer opgekocht, zonder tegenprestatie. Wel krijgen de deelnemers intensieve coaching aangeboden. De onderzoekers keken niet naar het succes van de aanpak, maar naar wat het betekende voor het dagelijks leven van de deelnemers.

Het verminderen of oplossen van schulden zorgt voor meer rust in het hoofd, blijkt uit de resultaten. Deelnemers ervaren minder stress en zien weer mogelijkheden om plannen te maken. "Wanneer schulden verminderen of verdwijnen ontstaat ruimte voor andere doelen, zoals (vrijwilligers)werk, een opleiding volgen, sociale activiteiten oppakken, maar ook voor uitgestelde zorg en dus de gezondheid verbeteren”, vertelt projectleider Carinda Jansen.

Die verandering gaat niet alleen over de financiële situatie. Deelnemers ervaren ook effecten op het gebied van gezondheid, sociale contacten, zelfvertrouwen en gevoel van identiteit.

Het opheffen van de schulden en de coaching betekenen veel meer dan een financiële interventie, blijkt uit het onderzoek. Herstel, ontwikkeling en participatie worden weer mogelijk. Veel deelnemers trokken zich tijdens de schuldenperiode terug uit sociale contacten en activiteiten. Wanneer de druk afneemt, ontstaat ruimte om sociale contacten te herstellen en weer mee te doen.

Een deelnemer beschrijft hoe schulden zijn wereld kleiner maakten: "Ik ging niet vaak naar buiten. Ik bracht mijn zoon naar het voetbal en ging dan weer terug. Want ik had geen zin om daar met die andere vaders te zijn."

Ook binnen gezinnen merken deelnemers verschil. Ouders geven aan dat zij meer rust ervaren om aandacht te besteden aan hun kinderen.

Volgens deelnemers begint verandering vaak met een vertrouwensrelatie met de coach. Zij helpen bij praktische zaken, het op orde brengen van schulden en het zetten van stappen richting werk, opleiding en zelfstandig handelen. Juist de combinatie van schuldenopheffing en langdurige begeleiding helpt mensen stappen te zetten richting herstel en bestaanszekerheid. Professionals benadrukken het belang van maatwerk, voldoende tijd, korte lijnen tussen organisaties en ruimte voor coaches om zelfstandig beslissingen te nemen. Ook aandacht voor de veerkracht van deelnemers is belangrijk voor duurzame verandering.

Toch is het onderzoek niet alleen rooskleurig. Zowel deelnemers als coaches wijzen erop dat het oplossen van schulden niet automatisch andere problemen wegneemt. Bestaanszekerheid is breder dan financiële zekerheid alleen. Structurele maatschappelijke en persoonlijke factoren blijven een rol spelen in het leven van mensen die jarenlang in onzekerheid leefden.

Hoge kosten van levensonderhoud, ingewikkelde regelgeving en afhankelijkheid van instanties blijven invloed houden op het dagelijks leven. Een ervaringsdeskundige die betrokken was bij het onderzoek verwoordt dat als volgt: "Schulden aflossen staat niet gelijk aan het wegtoveren van de invloeden van structurele factoren als discriminatie, ongelijkheid en onrechtvaardigheid."

Toch laat het onderzoek vooral zien hoeveel ruimte ontstaat wanneer financiële stress afneemt. Zoals een deelnemer zegt: "Maar het positieve wat ik nu zie, is het zicht op de toekomst."

Schulden hebben een verwoestend effect op mensen. Ze veroorzaken stress, leiden tot multiproblematiek in gezinnen, gezondheidsproblemen, isolement en ook de ontwikkeling van kinderen heeft eronder te leiden. De Gemeente Arnhem wil deze spiraal doorbreken. Daarom voert het Nationaal Programma Arnhem-Oost het experiment Immerloo Schuldenvrij uit. Hierbij worden de schulden van 40 huishoudens in Immerloo II (Malburgen-Oost) in één keer opgekocht met een opkoopfonds. Om generatiearmoede tegen te gaan, kijken ze eerst naar gezinnen met kinderen. De HAN onderzoekt het experiment Immerloo Schuldenvrij door de ervaringen van de deelnemende huishoudens centraal te stellen. Lees meer over het HAN-onderzoek en download hier ook het rapport met de 1e resultaten: Ruimte maken in een precair bestaan.