Ruimte maken voor andere stemmen:
Wat samen kunst maken kan betekenen voor mensen met een verstandelijke beperking

Wat betekent het om erbij te horen? Om erkend te worden, invloed te hebben en op je eigen manier deel te nemen aan de samenleving? Voor mensen met een verstandelijke beperking is dat niet vanzelfsprekend. In haar promotieonderzoek onderzocht Anja Zimmermann hoe art-based communities – gemeenschappen waarin mensen samen kunst maken en elkaar ontmoeten – ruimte bieden voor sociale rechtvaardigheid.
Sociale rechtvaardigheid gaat over meer dan gelijke rechten en formele mogelijkheden. Het gaat ook over de dagelijkse relaties tussen mensen: wie wordt gezien en erkend? Wiens ervaringen en kennis worden serieus genomen? En wie heeft invloed op wat er gebeurt?

Samen kunst maken
Voor haar onderzoek bestudeerde Anja Zimmermann de betekenis van art-based communities voor mensen met een verstandelijke beperking. Ze deed verschillende deelstudies, waaronder literatuuronderzoek en onderzoek naar de maatschappelijke positie van mensen met een verstandelijke beperking door de jaren heen. Daarnaast deed zij veldonderzoek bij vijf kunstgemeenschappen in Nederland en Duitsland, waar mensen met en zonder verstandelijke beperking samen kunst maakten.
In deze gemeenschappen worden andere manieren van communiceren en deelnemen zichtbaar. Mensen drukken betekenis niet alleen uit in woorden, maar ook in beelden, gebaren, bewegingen, materialen en stiltes. Juist in het gezamenlijke creatieve proces komen ervaringen en perspectieven naar voren die anders minder gemakkelijk worden opgemerkt.
Erkenning, participatie en erbij horen
In haar onderzoek onderscheidt Anja drie samenhangende dimensies van sociale rechtvaardigheid: erkenning, participatie en erbij horen.
Erkenning betekent dat mensen serieus worden genomen in wie ze zijn en in de manieren waarop zij hun ervaringen en kennis tot uitdrukking brengen. Participatie gaat verder dan ergens aanwezig zijn of kiezen uit vooraf bepaalde mogelijkheden. Mensen moeten daadwerkelijk invloed hebben en kunnen meebepalen wat er gebeurt. Erbij horen betekent dat mensen deel uitmaken van een gemeenschap zonder dat hun beperking of ondersteuningsbehoefte hun identiteit en onderlinge relaties bepaalt.
Ruimte maken
Volgens Anja bieden art-based communities ook ruimte om tijdens het samen creëren bestaande ideeën en verhoudingen ter discussie te stellen. Wie bepaalt wat kunst is? Wie bepaalt waar en hoe iemand mag deelnemen? En wie krijgt de ruimte om betekenis te geven aan wat er gebeurt?
Die vragen raken aan de rol van professionals en organisaties. Ook in creatieve praktijken bestaan machtsverschillen. Professionals hebben bijvoorbeeld invloed op de inrichting van de activiteiten en de interpretatie van wat deelnemers maken. Goede bedoelingen zijn niet voldoende om gelijkwaardige relaties te laten ontstaan. Professionals moeten daarom kritisch kijken naar hun eigen invloed en ruimte laten voor andere perspectieven.
Daarom zijn art-based communities niet vanzelfsprekend inclusieve of gelijkwaardige plekken. Hun betekenis ontstaat in de manier waarop mensen samen vormgeven aan de gemeenschap en in de ruimte die er is voor ieders inbreng. Ook de verbinding met de bredere samenleving is van belang.
Art-based communities zijn niet vanzelfsprekend inclusieve plekken. Hun betekenis ontstaat in de manier waarop mensen samen vormgeven aan de gemeenschap en in de ruimte die er is voor ieders inbreng."
Betekenis voor de praktijk
De inzichten uit het onderzoek zijn relevant voor professionals en organisaties in de zorg, het onderwijs en het sociaal domein. Ze zetten professionals aan om kritisch te kijken naar de vanzelfsprekendheden in hun eigen praktijk. Wie krijgt de ruimte om mee te doen? Wie bepaalt wat een waardevolle bijdrage is? En hoe kunnen mensen met een verstandelijke beperking daadwerkelijk invloed hebben op de gemeenschappen waarvan zij deel uitmaken?
Ook de HAN heeft ervaring met een eigen art-based community. Mensen met een verstandelijke beperking, studenten Beeldende Therapie en Social Work, onderzoekers en professionals uit het werkveld kwamen hier eens per twee weken samen. Ze werkten aan beeldende onderwerpen die verband hielden met sociale rechtvaardigheid en brachten daarbij verschillende perspectieven in.
Met haar promotieonderzoek verbindt Anja Zimmermann beeldende therapie en kunstgemeenschappen aan bredere vragen over sociale rechtvaardigheid. Haar onderzoek nodigt uit om anders te kijken naar wat mensen kunnen bijdragen en naar de ruimte die we elkaar geven om samen vorm te geven aan de wereld waarin we leven.
Meer informatie?
Anja voerde haar promotieonderzoek uit in samenwerking met het HAN-lectoraat Ethiek van Verbinding met Mensen met een Verstandelijke Beperking en het HAN-lectoraat Vaktherapie in de Gezondheidszorg.
Het Lectoraat Ethiek van Verbinding met Mensen met een Verstandelijke Beperking doet onderzoek naar het versterken van betekenisvolle verbindingen en gelijkwaardige samenwerking met mensen met een verstandelijke beperking en hun naasten. Dit gebeurt samen met mensen uit de praktijk, zoals mensen met een verstandelijke beperking, naasten en zorgprofessionals. Het lectoraat onderzoekt onder meer hoe professionals bijdragen aan goede, persoonsgerichte zorg en ondersteuning.
Het Lectoraat Vaktherapie in de Gezondheidszorg richt zich op het ontwikkelen en onderbouwen van kennis over de werking van vaktherapie. Het onderzoekt onder andere de effecten van vaktherapeutische interventies, de werkzame factoren en de ervaringen en perspectieven van cliënten. Het lectoraat werkt nauw samen met vaktherapeuten en andere professionals uit de praktijk, zodat onderzoeksresultaten bijdragen aan de kwaliteit van vaktherapie, goede zorg en het opleiden van vaktherapeuten.

