"Dit gaat over mij"

De discipline ‘bedrijfsethiek’ is altijd wat omstreden geweest. “Mensen lopen er mee weg of hebben er een hekel aan,” vat Kim samen. Pogingen van organisaties om ethisch te ondernemen of te handelen worden snel gewantrouwd. Het wordt vaak als ethics washing weggezet.  

“Bijkomend vindt een groep filosofen dat de filosofie zich moet bezighouden met abstracte vragen. ‘Wat is tijd?’, ‘Wat betekent het om mens te zijn?’ Volgens deze denkers moeten filosofen zich niet bezighouden met concrete vraagstukken zoals de dagelijkse omgang met elkaar. Bedrijfsethiek is toegepaste ethiek, toegepast op de praktijk. Dat vinden veel filosofen niet passend.  

Deze groep filosofen vindt het nog minder passend als ethiek wordt toegepast op de bedrijfscontext. Deze context leent zich volgens hen niet voor filosofische reflectie en ze vinden het verdacht dat ethici zich hier mee bezighouden. Dat je filosofie op deze manier inzet om schadelijke bedrijfsactiviteiten goed te praten. Soms steekt er wel iets achter die kritiek, vaak ook niet. In mijn proefschrift heb ik ingezoomd op de meer filosofische kritiek die hierachter zit.”

Het onderzoek van Kim wordt gefinancierd door de Goldschmeding Foundation, een initiatief van Randstad-oprichter Frits Goldschmeding. De foundation ondersteunt projecten die de manier waarop we werken en samenwerken blijvend veranderen. Voor dit project werkt de HAN samen met Avans en Fontys. Kim is enthousiast over die samenwerking: “Het is mooi te zien dat de behoefte aan het ontwikkelen van ethiekonderwijs - als onderlegger voor het sturen op een meer menswaardige economie - niet alleen leeft bij de HAN. Andere onderwijsinstellingen worstelen daar dus ook mee. En ze hebben dezelfde vragen. Hoewel we ons allemaal baseren op landelijke competentieprofielen, ontwikkelen hogescholen de inhoud van hun onderwijs doorgaans allemaal zelf. Bij dit project slaan we ook op dit punt de handen ineen. Mooi, want we kunnen echt van elkaar leren.”

“We doen onderzoek en ontwikkelen materiaal om docenten te helpen te professionaliseren rond ethiekonderwijs en menswaardig economieonderwijs. Die 2 gaan hand in hand. Hoe kunnen we weg van de schadelijke manier van ondernemen die we als normaal zijn gaan beleven?  

We willen daarmee in ieder geval docenten helpen, zodat ze straks zelf in staat zijn de morele dimensie van allerlei vraagstukken te leren herkennen als ethisch. Dat is dus anders dan louter praktisch. We ondersteunen, zodat docenten dat kunnen bespreken met studenten en ze studenten kunnen helpen met het vormen van een oordeel.” 

Zo hebben de onderzoekers onder meer 1 module ontwikkeld die helemaal is toegespitst op het onderwerp weerstand. “Weerstand leeft ook onder docenten op het gebied ven ethiekonderwijs. Ze worden niet meteen enthousiast van het thema. Daarom onderzoeken we de terughoudendheid over ethiekonderwijs die bij economiedocenten bestaat. We willen weten wat die weerstand is en hoe we hem bespreekbaar maken,” licht Kim toe. Er zit bij docenten genoeg energie. “‘Ik ben er tegen’ is ook energie,” zegt Kim. “Die moet je agenderen, pas dan kunnen mensen verder.” 

Daarom wordt eerst op die energie ingezoomd. “Docenten kunnen vrij hun zorgen ten aanzien van ethiekonderwijs uiten. Wat we horen zijn uitspraken als ‘Ik denk dat ik gebrek aan kennis heb’, ‘Het is niet handig voor mijn vakgebied’, 'Het curriculum zit al zo vol’ en ‘Ik word niet ondersteund door mijn leidinggevende’. Door dat eerst bespreekbaar te maken, kunnen we van elkaar leren”.

“De weerstand tegen ethiek verwondert me wel,” zegt Kim. “Ethiek is geen aparte discipline die vanuit een ivoren toren op de universiteit wordt beoefend. Het gaat over wie we zijn en wat we doen en kiezen. We hebben nieuw onderwijs ontwikkeld voor het eerste leerjaar waarbij we proberen aan te sluiten bij de belevingswereld van studenten. Dus juist met ethiek in alledaagse beslissingen. Besluit je in het openbaar vervoer op te staan voor iemand die slecht ter been is? Waar koop je je kleding? Ga je als afgesproken naar het college of duw je toch op de snoozeknop? Dat zijn allemaal ethische keuzes die je in het eerste uur van de dag maakt.  

Zet je die stap met studenten, dat ze bewust zijn dat ethiek juist over henzelf gaat, dan zijn ze helemaal aan. Dan merken studenten dat ze thuis regelmatig vraagstukken bespreken. Het gaat dan van ‘Ethiek gaat niet over mij, ik wil vakken waar ik iets aan heb’, naar ‘Hé, dit gaat wel over mij!’.” 

Uit een survey die Kim net heeft afgerond blijkt overigens dat weerstand tegen ethiekonderwijs bij docenten meestal niet betekent dat ze een hekel aan het vak zelf hebben. Kim: “In hun opleiding hebben docenten een enorme bak met kennis vergaard. Die brengen ze over op hun studenten. Ze zijn op dat gebied absolute professionals. Voor ethiek zijn ze echter niet opgeleid. Wat zwart-wit gesteld denken docenten dat ze eerst boekenkasten vol filosofen moeten lezen om hier met studenten over te kunnen praten. Maar discussieer je met studenten over wat wettelijk is toegestaan op het gebied van belastingconstructies en stel je de vraag: ‘Wat vinden we hiervan?’, dan ben je al met ethiek bezig. Daar hoef je niet eerst allerlei boeken voor te bestuderen.” 

Kim besluit: “Goed ethiekonderwijs, hoe doe ik dat? Dat is de vraag waar we over een jaar een antwoord op willen hebben. We doen dit met een team met verschillende specialismen. We ontwikkelen niet alleen onderwijsinhoud, maar ook een goede manier om dit aan docenten te presenteren. Dit is echt een onderwerp dat past bij de HAN, waar wereldburgerschap hoog in het vaandel staat. Daar sluiten we naadloos bij aan”.