Aan de slag met verbindend leiderschap

Sociaalpedagogische professionals vormen een cruciale schakel in het maatschappelijk veld. Als verbindend leider spelen ze een sleutelrol in het verkleinen van de kloof tussen beleid en de leefwereld van mensen. Daarnaast hebben ze een rol in het versterken van de sociale cohesie. Maar hoe word je die verbindend leider? “Daar ligt een belangrijke taak voor het beroepsonderwijs”, zegt Janneke Peelen, onderzoeker van het Lectoraat Werkzame Factoren in de Jeugd- en Opvoedhulp van de HAN University of Applied Sciences.

“De maatschappelijke vraagstukken worden steeds complexer. Dan helpt het als professionals de verschillende perspectieven samenbrengen en een gezamenlijk beeld vormen. Zo worden innovaties effectiever en is het een gezamenlijke inspanning”, geeft Janneke aan. “Om professionals daarbij te helpen, ontwikkelden we een handreiking met 7 ingrediënten. De handreiking helpt om verbindend leiderschap een plek te geven in onderwijs.”

Bij verbindend leiderschap gaat het over 3 niveaus van verbinding: de verbinding met jezelf, met zorgvragers, het sociale systeem en betrokken professionals, en met (omringende) organisaties en de samenleving. Angela Prudon, docent Master Social Work, legt uit: “Het gaat niet alleen om verbinding op 3 niveaus, maar ook om de verbinding tussen de niveaus onderling.” Het begint bij de verbinding met jezelf, zegt Janneke: “Je bent zelf het instrument. Je moet jezelf goed kennen, anders mis je het fundament. Studenten kiezen vaak, soms onbewust, een innovatievraagstuk dat raakt aan persoonlijke ervaringen.”

Een verbindend leider beweegt flexibel tussen de niveaus. Op welk niveau is beweging nodig? Zijn er perspectieven nog niet gehoord? Raakt het voorstel aan eerdere veranderprocessen die nog niet goed zijn afgerond? Dat vraagt om voortdurende reflectie. De handreiking biedt praktische handvatten om dat vorm te geven.

Het Comeniusprogramma van NRO maakte de ontwikkeling van deze handreiking mogelijk. Dit programma draagt bij aan de vernieuwing en verbetering van het onderwijs in Nederland. De 2-jarige Comenius Senior Fellow-beurs gaf een impuls aan een verbetering van de leerlijn professioneel leiderschap in de Master Social Work van de HAN. In de afgelopen 2 jaar is samen met studenten, docenten, onderzoekers en professionals binnen het sociale domein onderzocht, verwoord en uitgeprobeerd hoe je een lerende cultuur creëert waarin verbindend leiderschap centraal staat. De resultaten van het onderzoek zijn gepubliceerd in een special issue van The British Journal of Social Work ‘Leadership and Social Work’.

De handreiking heeft 7 ingrediënten, bedoeld als inspiratie. Het laat zien hoe in de master Social Work samen met studenten gewerkt is aan de ontwikkeling van verbindend leiderschap. De ingrediënten zijn flexibel inzetbaar. Ze zijn aan te vullen met eigen voorbeelden en oefeningen passend bij de opleiding of domein. Zo sluiten ze goed aan op de praktijk.

Zo worden studenten bij ingrediënt 1 uitgenodigd om hun eigen perspectief op een vraagstuk te verbeelden met muziek, beeld of andere creatieve vormen. Daarmee maken zij zichtbaar hoe hun persoonlijke motivatie samenhangt met het werk én met de mensen om hen heen, verbindingen die je niet zomaar (letterlijk) doorknipt.

Het ingrediënt ‘Verandervraagstukken zien als transities: verbinden van verleden, heden en toekomst’ is volgens Angela vaak een eyeopener voor studenten: “Met een verandertraject of verbetervraagstuk zeg je indirect dat het niet goed is wat de mensen al jaren doen. Het is belangrijk om eerst te luisteren naar de mensen zelf: wat deden ze vanuit welke intentie, hoe vinden zij dat het gaat, wat is hun verhaal en pijn. Dit wil je een plek geven. Het lijkt zo vanzelfsprekend, maar dat is het niet. Ik denk dat we met de handreiking concrete acties én taal geven aan wat je kunt doen.”  

De kennis uit eerder onderzoek gebruiken we direct in het onderwijs. Janneke legt uit dat het ingrediënt ‘Verbindende gespreksvoering: dat wat je daadwerkelijk doet’ gebruik maakt van een kijkkader. Deze is ontwikkeld uit eerder onderzoek van het lectoraat Werkzame Factoren in de Jeugd- en Opvoedhulp. “Studenten ontwikkelen gespreksvaardigheden waarmee ze aansluiten bij en afstemmen op verschillende perspectieven. We gebruiken hierbij het theoretisch kader van meervoudige allianties, ofwel de kracht van de samenwerkingsrelaties. Met het kijkkader zie je aan de hand van iemands woorden en acties hoe er wordt samengewerkt.” Angela: “Hoe mooi is het dat wetenschappelijke kennis en waardevolle producten uit verschillende lectoraten, een plek krijgen in het onderwijs. Dit helpt bij het opleiden van sociaalpedagogische professionals die een verbindende leidende rol niet schuwen.”

Dat lukt al aardig in de master Social Work. Janneke: “Het is goed om te zien dat studenten nu beter weten hoe ze moeten handelen. We zien in de eindproducten van de masterstudenten dat het ze beter lukt om op verschillende niveaus draagvlak te creëren voor hun innovatie.”

“Dat het zo’n uitdagende zoektocht zou zijn om de complexiteit van verbindend leiderschap te ontrafelen, dat hadden we niet verwacht”, vertelt Angela. Angela en Janneke begonnen samen met onderzoeker Meike Heessels van het lectoraat Ethiek van Verbinding met mensen met een verstandelijke beperking aan deze zoektocht en zijn blij met het eindresultaat. “We zijn trots op de handreiking en hopen dat het anderen inspireert.”