Begrijpelijk recht begint bij gewone taal

Een schamele 5,6. Dat is het cijfer dat burgers gemiddeld geven aan de begrijpelijkheid van het recht, zo blijkt uit een landelijke peiling. Maar liefst 84 procent van de respondenten vindt dat wetten en besluiten makkelijker te begrijpen moeten zijn. Het zijn pittige feiten die Amber Oomen deelt tijdens haar intreerede Woorden wegen. Donderdag 21 mei installeerde de HAN haar als lector Begrijpelijk en Toegankelijk Recht.

Vooral mensen die moeite hebben met lezen en schrijven staan al snel 1-0 achter. Omdat niet duidelijk is hoe ze aanspraak maken op bijvoorbeeld een zorgtoeslag. Of niet weten hoe ze een traplift kunnen aanvragen. Of onduidelijk voor ze is hoe ze hun arbeidsvoorwaarden moeten interpreteren. “Maar ook leesvaardige mensen worstelen soms met juridische teksten wanneer ze onder grote druk staan door zorgen, schulden of een scheiding.”

Dit leidt tot informatieongelijkheid, tussen jurist en burger. Of tussen ‘rechtstoepasser’ en ‘rechtsgebruiker’, zoals Amber ze omschrijft. “Zo komt een kernwaarde van onze rechtsstaat in de knel: de toegang tot het recht.” Het risico daarvan is dat niet alle burgers de zorg, ondersteuning of middelen krijgen die ze nodig hebben om gezond te leven. Dit leidt tot gezondheidsverschillen in de samenleving. “Het is aan de rechtstoepasser om de informatieongelijkheid te verkleinen en het recht begrijpelijker te maken”, stelt Amber. “Met ons lectoraat jagen wij dit actief aan.”

Met die focus op vinden, begrijpen en gebruiken werkt het lectoraat aan praktijkgerichte, gebruiksvriendelijke oplossingen om het recht begrijpelijker te maken. Een voorbeeld: in het project Rechtspraak is voor iedereen onderzocht het lectoraat samen met rechters en juristen van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden hoe zij begrijpelijkere uitspraken schrijven. “Zij stelden zichzelf de vraag of zo’n term als ‘uitvoerbaar bij voorraad’ echt nodig is, of dat een uitleg volstaat. Het betekent namelijk zoiets als: de beslissing van de rechter gaat meteen in, ook als iemand het er niet mee eens is en in hoger beroep gaat. Het vraagt om lef om dát te zeggen en de juridische term los te laten.”

Soms nemen Amber en haar collega-onderzoekers ook de vormgeving van juridische teksten onder handen. “Juridische teksten hebben vaak weinig visuele ondersteuning en worden niet als uitnodigend ervaren. We maakten daarom een nieuw ontwerp voor de eerste pagina van een rechterlijke uitspraak. Betrokken rechters gaan dit na de zomer in de praktijk testen.”

Oplossingen als deze zijn vooral gericht op wat Amber noemt ‘mensgericht handelen’. Daarnaast onderzoekt ze met collega’s hoe technologie juristen kan helpen om brieven, procedures en diensten begrijpelijker te maken. “Denk aan digitale tools voor notarissen gericht op het begrijpelijker maken van notariële akten. Of een tool voor rechtsgebruikers om een juridisch juist bezwaarschrift op te stellen met AI.”

“Uiteindelijk gaat het erom dat we snappen dat woorden een gewicht hebben. Als juristen maar ook overheidsmedewerkers onbegrijpelijk communiceren, raakt de burger de weg kwijt in het recht. Daarom doen we een oproep om door de ogen van rechtsgebruikers te kijken. Verplaats je in hun leefwereld. Dan zie je: begrijpelijk recht is geen luxe. Het is de basis van een rechtsstaat die werkt voor mensen voor wie het recht bedoeld is.”

Benieuwd naar de installatie van Amber Oomen tot lector? Bekijk de terugblikvideo. Of download het boekje van haar intreerede.