Wat als tekenen helpt om te begrijpen wat er in een team speelt?

Voor teamleider zorg Mieke Niens bleek het een verrassend krachtig instrument. Ruim zeven jaar na haar opleiding Management in de Zorg aan de HAN rondt ze nu de master Begeleidingskunde af – met een persoonlijk en bijzonder afstudeeronderzoek.
In haar werk als teamleider zorg merkte ze al snel dat haar grootste interesse niet alleen lag in organiseren en aansturen, maar vooral in het begeleiden van mensen en teams.
“Samenwerking lijkt vanzelfsprekend, maar communicatie in teams is vaak één van de moeilijkste dingen die er is. Iedereen brengt zijn eigen ervaringen, overtuigingen en gevoeligheden mee. Juist die dynamiek maakt teams voor mij zo interessant.”
Die fascinatie bracht haar bij de master Begeleidingskunde.
Tekenen helpt mij om te reflecteren. Het maakt zichtbaar wat ik voel of waar ik nog geen woorden voor heb.
Onderzoek
Voor haar afstudeeronderzoek voerde Mieke een participatief handelingsonderzoek uit in een kenniscentrum voor ADHD en autisme. Het onderzoek start met een zogenoemd slenteronderzoek: een verkennende vorm van onderzoek waarbij je met meerdere studenten vanuit verschillende perspectieven naar een organisatie kijkt. Door rond te lopen, gesprekken te voeren en te observeren, worden patronen en onderliggende dynamieken zichtbaar en leer je ook je eigen blinde vlekken herkennen.

Art Dialogue
Tijdens haar onderzoek viel Mieke al snel op hoe de ‘systeemwereld’ van regels en protocollen botste met de ‘leefwereld’ en bezieling van de professionals. En hoe sterk emoties en spanningen in de organisatie aanwezig waren. Om haar indrukken te verwerken, begon ze te tekenen. Niet met het idee dat anderen ze zouden zien, maar puur voor zichzelf. “Tekenen helpt mij om te reflecteren. Het maakt zichtbaar wat ik voel of waar ik nog geen woorden voor heb.” Wat startte voor haarzelf, groeide uit tot een bewuste interventie: Art Dialogue. Ze bracht haar beelden in om een gesprek te openen dat anders vastliep in woorden. Professionals herkenden hun eigen praktijk en onmacht in de tekeningen. Langzaam ontstond er een reeks beelden. Uiteindelijk maakte ze 35 tekeningen die haar hele proces in de organisatie verbeelden: van haar eerste binnenkomst tot afronding van haar onderzoek.
Zichtbaar maken
Het moment waarop ze besloot die tekeningen met anderen te delen, vond ze spannend. “Eigenlijk waren ze alleen voor mezelf bedoeld. Toen ik ze op tafel legde voelde het alsof ik een stukje van mezelf blootgaf.” Maar juist dat moment veranderde de gesprekken. Waar gesprekken eerder snel konden verharden met standpunten die tegenover elkaar kwamen te staan, gebeurde er nu iets anders. Mensen keken samen naar de tekening. Ze vertelden wat het beeld bij hen opriep, wat ze herkenden of juist niet herkenden. Het gesprek vertraagde. En ging vanzelf een laag dieper. De tekeningen bleken iets zichtbaar te maken wat onder de oppervlakte speelde: gevoelens van onbegrip, verwachtingen, en spanningen tussen verschillende perspectieven binnen het team. Door samen naar een beeld te kijken, ontstond er ruimte om die ervaringen te delen zonder meteen tegenover elkaar te staan.
Perspectiefwisseling
Dat past bij een belangrijk uitgangspunt van de master Begeleidingskunde: de begeleider zet ook zichzelf in als instrument in het proces. Voor Mieke betekende dat dat ze haar eigen waarnemingen en gevoeligheid niet wegstopte, maar juist gebruikte als bron van inzicht. “Als je dat niet durft te delen, blijf je aan de oppervlakte. Dan zie je alleen het topje van de ijsberg en niet wat eronder speelt.”
Toch was haar rol niet om problemen op te lossen. “Ik was daar niet gekomen om dingen te fixen of met een blauwdruk te komen voor verbetering. Mijn rol was om perspectiefwisseling te creëren en beweging op gang te brengen. Ik werk vanuit de metafoor van de Japanse kunstvorm ’Kintsugi’: je moet de barsten in een team niet wegpoetsen, maar juist markeren. Mijn rol was om de vastgelopen overtuigingen via beeld weer vloeibaar te maken, zodat professionals hun collectieve eigenaarschap konden herpakken."

Direct toepasbaar
Juist die perspectiefwisseling bleek de sleutel om professionals weer met elkaar en ‘de bedoeling’ van hun werk te verbinden. Na haar afstuderen wil Mieke binnen haar organisatie verder verkennen hoe haar manier van werken van waarde kan zijn, onder andere binnen het project Professionele Identiteit.
Soms zegt een beeld meer dan een analyse. En kan een tekening of een beeld de onzichtbare onderstroom zichtbaar maken, waardoor een gesprek opent dat anders nooit gevoerd zou worden.
Met het behalen van haar master rondt Mieke dit traject af met een waardevolle thesis, die niet alleen inzicht biedt, maar ook direct toepasbaar is in haar werkpraktijk.
Master Begeleidingskunde
De master Begeleidingskunde richt zich op professionals die mensen, teams en organisaties begeleiden bij complexe vraagstukken. Studenten leren begeleidingsprocessen te analyseren en vorm te geven op individueel, team- en organisatieniveau, zowel operationeel, tactisch als strategisch.
De opleiding wordt aangeboden door Hogeschool Rotterdam in samenwerking met de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.




